Η τρίπρακτη όπερα Ασώτου ανάβασις (The Rake’s Progress) του Ίγκορ Στραβίνσκι, ένα από τα πιο ιδιότυπα και πολυεπίπεδα έργα του 20ού αιώνα, μια αλληγορική ιστορία για την αναζήτηση της ευτυχίας, την αμφισημία των ηθικών επιλογών και τα όρια της ελεύθερης βούλησης, παρουσιάζεται από την Εθνική Λυρική Σκηνή τη σεζόν 2026/27 σε μια νέα παραγωγή που συνομιλεί δημιουργικά με την ίδια την ιστορία του λυρικού θεάτρου. Σε σκηνοθεσία του διακεκριμένου Αλέξανδρου Ευκλείδη, το έργο προσεγγίζεται ως ένα ζωντανό μουσείο όπερας, μια περιπλάνηση στον χρόνο, όπου διαφορετικές εποχές και αισθητικές συνυπάρχουν, φωτίζοντας τη διαχρονική ένταση ανάμεσα στην παράδοση και τη σύγχρονη ματιά.

Το έργο είναι γραμμένο σε αγγλικό λιμπρέτο από τον σπουδαίο ποιητή Ουίσταν Χιου Ώντεν και τον Τσέστερ Κάλμαν και είναι εμπνευσμένο από τις γκραβούρες του Ουίλλιαμ Χόγκαρθ, οι οποίες σατίριζαν την αγγλική κοινωνία του 18ου αιώνα, αναπαριστώντας στιγμές από τη ζωή του Τομ Ρέικγουελ, γιου ενός πλούσιου εμπόρου, που ξοδεύει όλη του την περιουσία στον τζόγο και την πολυτελή ζωή. Το έργο πρωτοπαρουσιάστηκε το 1951, έξι χρόνια μετά το τέλος του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου, στο Θέατρο Ο Φοίνικας της Βενετίας.

Στο επίκεντρο της αφήγησης βρίσκεται η πορεία του νεαρού Τομ Ρέικγουελ, ενός ήρωα που ορίζεται λιγότερο από τις επιλογές του και περισσότερο από την παραίτησή του από αυτές. Ο Τομ απαρνιέται την προοπτική μιας έντιμης αλλά συμβατικής ζωής στην επαρχία για να αναζητήσει την τύχη του στο κοσμοπολίτικο Λονδίνο. Παρασυρμένος από τον αινιγματικό, μεφιστοφελικό Νικ Σάντοου, ο Τομ εγκαταλείπει την πιστή μνηστή του Αν Τρούλαβ και βυθίζεται σε έναν κόσμο επιδεικτικής κατανάλωσης, ηθικής σύγχυσης και παράλογων επιλογών. Μέσα από μια σειρά από ατυχείς αποφάσεις –από έναν εκκεντρικό γάμο με μια γυναίκα που δεν αγαπά έως την επένδυση σε μια απατηλή «θαυματουργή» μηχανή– ο Τομ χάνει σταδιακά τον έλεγχο της μοίρας του. Αυτό που ξεκινά ως άκαρπος ιδεαλισμός και κυνήγι της απόλαυσης καταλήγει στην υπαρξιακή ανία και σε μια επώδυνη οικονομική και ψυχική χρεοκοπία. Παρά την ανιδιοτελή προσπάθεια της Αν να τον σώσει, η διαδρομή του Τομ ολοκληρώνεται τραγικά στο ψυχιατρείο του Μπέντλαμ, όπου, έχοντας χάσει πλέον την ταυτότητά του, αποζητά τη λύτρωση μέσα στις ψευδαισθήσεις του.

Η σκηνοθετική προσέγγιση της νέας παραγωγής, αξιοποιώντας τη διττή φύση του έργου, ανάμεσα στο παρελθόν και το παρόν, τη μνήμη και την αναπαράσταση, δημιουργεί ένα αισθητικό σύμπαν που αντλεί από τον 18ο έως τον 20ό αιώνα. Η παράσταση διερευνά την έννοια της ιστορικότητας και της θεατρικής αναπαράστασης, προτείνοντας μια ανάγνωση όπου η ίδια η όπερα γίνεται αντικείμενο στοχασμού. Ο σκηνοθέτης της παράστασης Αλέξανδρος Ευκλείδης επισημαίνει χαρακτηριστικά: «Το έργο Ασώτου ανάβασις θεωρείται από κάποιους ως η “τελευταία όπερα” και από άλλους ως η πρώτη “μεταόπερα”. Είτε το θεωρήσουμε ως ένα όψιμο έργο του νεοκλασικισμού είτε ως πρόδρομο του μεταμοντερνισμού, είναι ένα έργο φτιαγμένο από τα υλικά της όπερας του παρελθόντος εν πλήρει επιγνώσει της κρίσης του είδους. Απέχει, όμως, πολύ από το να είναι ένα έργο αναχρονιστικό. Στη νέα παραγωγή του έργου που μου ανέθεσε η ΕΛΣ, θεματοποιώ τη διάσταση του Rake’s Progress ως μουσείου της όπερας και παίζω με το χρονικό πλαίσιο του έργου, αλλά και συνολικά με την έννοια της ιστορικότητας. Παραμένοντας στο γενικό πλαίσιο της ιστορικότητας και της παράστασης “εποχής”, περιπλανιέμαι στον χρόνο μεταξύ 18ου και 20ού αιώνα, το διάστημα που αποτελεί δηλαδή την κύρια πηγή από την οποία αντλούν τόσο οι δημιουργοί το μουσικοθεατρικό υλικό τους όσο και τα σύγχρονα λυρικά θέατρα τον πυρήνα του ρεπερτορίου τους».

Η μουσική του Στραβίνσκι, με τη χαρακτηριστική της καθαρότητα, την ειρωνική διάθεση και τη διαρκή συνομιλία με το παρελθόν, λειτουργεί ως πυρήνας αυτής της σκηνικής εμπειρίας. Αντλώντας από την αισθητική του κλασικισμού αλλά ταυτόχρονα αποδομώντας την, η παρτιτούρα αναδεικνύει την τεχνητότητα της θεατρικής σύμβασης και φωτίζει τις βαθύτερες αντιφάσεις των χαρακτήρων. Το έργο, άλλοτε σατιρικό και άλλοτε βαθιά υπαρξιακό, ενώ μοιάζει να κοιτάζει προς τα πίσω, στην πραγματικότητα ανοίγει νέους δρόμους για το μέλλον της όπερας, παραμένοντας μέχρι σήμερα μια συναρπαστική και αιχμηρή μελέτη πάνω στην ανθρώπινη φύση.

Στους βασικούς ρόλους διακεκριμένοι και νεότεροι Έλληνες και ξένοι πρωταγωνιστές όπως οι Χρήστος Κεχρής, Δανάη Κοντόρα, Δημήτρης Πλατανιάς, Ανίτα Ρατσβελισβίλι και Γιάννης Καλύβας.